Od symbolu władzy do ergonomicznej formy: przemiany krzesła i fotela w kulturze Zachodu

Mebel przeznaczony do siedzenia – czy to stołek, krzesło, czy fotel – od zawsze odgrywał istotną rolę w życiu człowieka. Podobnie jak w odległej przeszłości, tak i dziś przyjmujemy pozycję siedzącą zarówno podczas pracy, jak i odpoczynku. W kulturze Zachodu, obok łóżka oraz stołu, meble do siedzenia szybko stały się kluczowym elementem wyposażenia domowego. Ich projektowaniem, a także konstrukcją interesowali się twórcy z różnych dziedzin (w tym architekci czy rzemieślnicy).

Od symbolu prestiżu do niezbędnego elementu codzienności

Już w starożytności tron funkcjonował jako symbol autorytetu i najwyższego statusu, używany przez władców świeckich, jak również religijnych. W starożytnym Egipcie dostęp do komfortowego siedzenia mieli wyłącznie członkowie rodziny faraona, natomiast w czasach późniejszych, na dworze francuskim Ludwika XIV, tylko wybrani przez samego króla mieli prawo zasiadać na taboretach.

Stołek, będący podstawowym i najprostszym meblem do siedzenia, zyskał funkcjonalność krzesła po dodaniu oparcia, by ostatecznie przeobrazić się w wygodny fotel dzięki podłokietnikom.

W starożytnej Grecji stolarze udoskonalili techniki obróbki drewna – w tym fornirowanie, intarsję, precyzyjne łączenia stolarskie (np. czopy i kotki). Szczególnie istotnym osiągnięciem było krzesło zwane klismos. Charakteryzowało się ono prostą, pozbawioną dekoracji formą, lekkością oraz stabilnością. Posiadało wygięte, ażurowe oparcie, które idealnie dopasowywało się do pleców, a także nogi wygięte na kształt szabli.

Meble do siedzenia w średniowieczu i renesansie

W średniowieczu wzory mebli czerpano często z antyku, popularny był np. faldistorium – składany stołek na krzyżakowej konstrukcji. Jednakże najbardziej powszechna była jednak skrzynia, służąca nie tylko do przechowywania – dzięki płaskiemu wieku, nadawała się ona do używania jako funkcjonalne siedzisko lub łóżko.

Popularnym średniowiecznym siedziskiem wywodzącym się ze skrzyni był fotel skrzyniowy. Mebel ten miał skrzyniowy korpus (zwykle ramowo-płycinowy) w dolnej części i wysokie oparcie prostopadłe do wyściełanego siedziska. Reprezentacyjne egzemplarze zdobiła bogata rzeźba.

Renesans zainicjował trend traktowania mebli nie tylko jako przedmiotów użytkowych, ale też jako dekoracji. Nowe typy krzeseł, sprowadzane głównie z Włoch, charakteryzowały się bogatym rzeźbieniem i techniką intarsji (inkrustowania drewnem), która była wówczas najpopularniejszą metodą zdobienia w Europie. Dobre przykłady stanowią ozdobny fotel sgabello oraz cassapanca – skrzynia z dodanym oparciem.

Meble barokowe, rokokowe i klasycystyczne – ewolucja form i zdobień

Historia mebli do siedzenia w XVII i XVIII wieku charakteryzuje się znaczącymi przemianami, począwszy od monumentalności, poprzez finezyjną lekkość, aż po powrót do klasycznego porządku.

Barokowe meble do siedzenia charakteryzowały się silną różnorodnością form i były bogato zdobione, przede wszystkim poprzez rzeźbienia oraz toczone lub wycinane elementy. Wśród najczęściej spotykanych modeli znajdowało się krzesło z prostokątnym siedziskiem. Opierało się ono na toczonych nogach, często połączonych poprzecznymi drążkami przyjmującymi kształt litery „H” lub „X”. Nogi te mogły być rozmieszczone na różnych wysokościach (np. w meblach niderlandzkich na dwóch kondygnacjach). Oparcia były zazwyczaj rzeźbione, a siedziska pokrywano tapicerką lub wyplataną trzciną.

Styl rokoko (zwany też stylem Ludwika XV) stanowił ewolucję baroku w kierunku większej intymności, lekkości i asymetrii, skutkując utratą monumentalności na rzecz elegancji, jak również komfortu. Dominowała w nim linia falista oraz motywy inspirowane naturą, takie jak muszle (rocaille), draperie, grzebyki czy liście akantu. Konstrukcje skrzyniowe zostały zastąpione lżejszymi formami, a meble stawały się bardziej mobilne.

W tym okresie zaczęto kłaść szczególny nacisk na wygodę użytkowania, co przejawiało się w stosowaniu wyprofilowanych oparć i miękkich wypełnień. Wprowadzono nowe modele, takie jak wygodny fotel z poduszką na siedzisku bergère oraz jego odmianę z bocznymi ramionami opadającymi od oparcia, zwaną à oreilles (tzw. uszaki), która chroniła przed przeciągami. Jego praktyczne zastosowanie cenione jest również obecnie, dlatego można go znaleźć w niejednym domu. Inną nowością było krzesło voyense (widzący), przeznaczone dla kibiców oglądających gry towarzyskie, ułatwiające siedzenie okrakiem i opieranie się o poduszkę montowaną na wieńcu oparcia.

Następujący po rokoku klasycyzm (styl Ludwika XVI) był odpowiedzią na modę antyczną, a jego rozwój był napędzany m.in. odkryciami archeologicznymi. W meblarstwie nastąpił powrót do prostych, geometrycznych form oraz oszczędności w dekoracji, która czerpała z architektury grecko-rzymskiej. W konstrukcji mebli zaczęto akcentować funkcję poszczególnych elementów – np. nogi były montowane kolumnowo, często żłobkowane i zwężające się ku dołowi.

Meble Empire oraz Biedermeier – między monumentalnością a funkcjonalnością

Po klasycystycznej prostocie początek XIX wieku przyniósł dwa bardzo odmienne style: monumentalny Empire (inspirowany starożytnym Rzymem) oraz skromny i funkcjonalny Biedermeier.

Styl Empire rozwijał się w Europie w okresie dominacji Napoleona I (lata 1804–1815), czerpiąc inspirację z antycznej sztuki rzymskiej, jak również imperialnego splendoru. Mimo swojego monumentalnego charakteru meble te były stosunkowo lekkie w konstrukcji, a ich dekoracja opierała się na bogato złoconych aplikacjach z brązu i rzeźbieniach, wykorzystujących motywy nawiązujące do potęgi cesarskiej, takie jak orły, wieńce laurowe, lwy czy sfinksy. W meblarstwie pojawiły się nowe formy sprzętów do siedzenia, w tym leżanka recamiera oraz taboret en gondole wyróżniający się niskimi bocznymi poręczami, często wywiniętymi na zewnątrz.

Następujący po nim styl Biedermeier, który rozwinął się w Europie Środkowej (lata 1815–1848), stanowił z kolei swoiste przeciwieństwo przepychu Empire, koncentrując się na potrzebach i komforcie mieszczaństwa. Był to historycznie pierwszy styl, w jakim świadomie kierowano się zasadami ergonomii przy projektowaniu mebli, czyniąc je nie tylko przedmiotem ozdobnym, ale przede wszystkim wygodnym, dopasowanym do potrzeb użytkownika.

Meble Biedermeier charakteryzowały się klarownymi kompozycjami, a także dominacją linii falistych oraz kolistych, jednocześnie będąc pozbawione nadmiernych dekoracji. Wyróżniała je też lekkość i łatwość przenoszenia. W celu zapewnienia maksymalnego komfortu wysokość siedzisk precyzyjnie dostosowywano do wysokości blatów stołów, a kąty nachylenia oparć oraz wysokość poręczy ustalano tak, by umożliwić swobodny obieg krwi. Dla zwiększenia wygody, w tapicerowanych siedziskach zaczęto stosować sprężyny, które opatentowano w Wiedniu w 1822 roku. Często krzesła i fotele stawiano w zestawach z kanapami, tworząc kompletne, funkcjonalne umeblowanie salonu.

Od historyzmu do secesji – wzornictwo w epoce przemysłowej

Druga połowa XIX wieku i przełom stuleci były zdominowane przez gwałtowny rozwój przemysłu, a także zmiany społeczne, które silnie wpłynęły na produkcję, jak również estetykę mebli do siedzenia.

Wraz z rozwojem produkcji masowej w drugiej połowie XIX wieku, w całej Europie rozwinął się trend zwany historyzmem. Zjawisko to polegało na powielaniu i naśladowaniu form oraz wzorów pochodzących z minionych epok, takich jak gotyk, renesans, barok, rokoko czy klasycyzm (stąd często określane jako neostyle). Charakterystyczną cechą tego okresu był eklektyzm, czyli łączenie w jednym meblu kilku różnych cech stylowych. Meble do siedzenia były wytwarzane na dużą skalę, w fabrykach lub warsztatach stolarskich wspomaganych przez maszyny.

Prekursorem nowoczesnej, masowej produkcji był Michael Thonet (1796–1871). Opatentował on technologię produkcji mebli z drewna giętego, polegającą na skręcaniu elementów giętych w formach na gorąco. Ta technologia umożliwiła produkcję krzeseł i foteli składających się z zaledwie kilku elementów (jak słynne krzesło „Nr 14”), które były łatwe do pakowania oraz transportu. Ten ogromny sukces, widoczny w milionach sprzedanych egzemplarzy, przyczynił się do powstania nowych fabryk (np. „Mazowia” w Radomsku).

Na przełomie stuleci, postęp techniczny i zmiany społeczne znalazły swoje odzwierciedlenie w sztuce oraz wzornictwie, które w Polsce nazywano secesją (lub Art Nouveau). Zmiany te przejawiały się w różnorodnych tendencjach. W jednym nurcie dominowały faliste, płynne linie, a także ornamentyka czerpiąca z motywów roślinnych i zwierzęcych, często utrzymana w asymetrycznych układach. W drugim, równoległym nurcie, kładziono nacisk na budowę geometryczną, gdzie dekorację zdominowały linie proste, jak również motywy geometryczne. W tym samym czasie zaczęło się rozwijać nowoczesne wzornictwo, promujące proste formy, funkcjonalność i dobrą jakość techniczną, co zaprezentowano szeroko na Międzynarodowej Wystawie Sztuk Dekoracyjnych w Paryżu w 1925 roku. To przygotowało grunt pod kolejne style.

Krok ku współczesności: styl Art Deco

Na początku XX wieku meblarstwo ostatecznie zrezygnowało z historycznej stylizacji – zmodernizowane formy i poszukiwanie nowych materiałów dały początek estetyce Art Deco. Styl ten, zaprezentowany szeroko w Paryżu w 1925 roku, połączył nowoczesną funkcjonalność z luksusem oraz elegancją. Meble charakteryzowały się prostymi, masywnymi formami, a fotele często wyróżniały się dużym rozmiarem, jak również zaokrąglonym kształtem. Masywne sprzęty wypoczynkowe, często z mocnym akcentem kolorystycznym, nadawały wnętrzom luksusowy charakter, jednocześnie będąc wygodnymi w codziennym zastosowaniu.

Wzornictwo powojenne i współczesne

Kolejna odsłona stylu nowoczesnego nastąpiła w latach powojennych, gdy jeszcze bardziej nasiliły się dążenia do projektowania, a także wytwarzania mebli o maksymalnej funkcjonalności, odpowiedniej formie plastycznej i wysokiej jakości. Ta rewolucja w projektowaniu była efektem zaangażowania architektów oraz artystów z wielu krajów. Do czołowych projektantów tego okresu, którzy dążyli do stworzenia prostych mebli o jasnej konstrukcji, należeli m.in. twórcy skandynawscy (jak Alvar Aalto, Arne Jacobsen, Hans Wegner), włoscy (Gio Ponti), francuscy (Le Corbusier) czy amerykańscy (Charles Eames). W ich projektach wykorzystywano zarówno naturalne, jak i nowe materiały.

W historii mebli do siedzenia odbija się złożoność zjawisk artystyczno-społeczno-historycznych. Formy tych sprzętów odzwierciedlały zróżnicowanie społeczne, wrażliwość estetyczną i dbałość o wygodę. Choć wydaje się, że w zakresie połączeń podstawowych elementów (nóg, siedziska, oparcia) wymyślono już wszystko, postęp techniczny otwiera przed projektantami nowe możliwości materiałowe oraz konstrukcyjne.

Antyki we współczesnych aranżacjach

Dobrze zachowane lub profesjonalnie odrestaurowane stare fotele i krzesła stanowią wyjątkowy akcent we wnętrzach, nadając im oryginalny charakter. Antyczne meble nie muszą być zarezerwowane wyłącznie dla stylizacji historycznych. Przykładowo fotele oraz krzesła w stylu Art Deco doskonale komponują się również z nowoczesnymi, minimalistycznymi, a nawet loftowymi aranżacjami, znajdując swoje miejsce w salonach, jadalniach czy sypialniach.